|
باران
شهاب در شب های 12 و 13 اوت پس از ساعت 22:30 به وقت
گرينويچ
عبورسياره زهره از برابر خورشید بعد از 122
سال
سه شنبه ۱۹ خرداد ۱۳۸۳
– ۸ ژوئن ۲۰۰۴
پنجم ژوئن روز جهانی
محيط زيست
بی بی سی
تعریف
و عوامل زلزله
سراينده
باش و فزاينده باش
شب و روز با رامش و خنده باش
فردوسى، شاعر نامدار ايرانى
نخستين واكسن چيني بيماري سارس در جهان
آزمايش شد
شهاب در شب های 12 و 13 اوت پس از ساعت
22:30 به وقت گرينويچ
کارشناسان پيشبينی می کنند که شهاب باران ساليانه
برساووشی که در روز 12 اوت (21 مرداد) به اوج می رسد امسال تماشايی
خواهد بود.
علاقه مندان پديده های آسمان شب می توانند اين شهاب باران را از
محلی تاريک در شب های 12 و 13 اوت پس از ساعت 22:30 به وقت گرينويچ
تماشا کنند، اما احتمال دارد بارش امسال با دو "رگبار" زودرس به
ضيافتی ويژه بدل شود.
يکی از اين دو رگبار 11 اوت در ساعت 21:00 به وقت گرينويچ (يک و
نيم صبح به وقت ايران) و ديگری درست پيش از سپيده دم در روز 12 اوت
به وقت بريتانيا قابل مشاهده خواهد بود.
امسا برخلاف سال گذشته نور ماه مشاهده اين پديده را مختل نخواهد
کرد.
شهاب ها خطوط نورانی در آسمان هستند که در اثر حرکت سريع ذرات
سوزان غبار پس از برخورد به جو زمين شکل می گيرند.
بارش شهابی برساووشی در اثر گذر زمين از مسير گرد و غبار به جا
مانده از يک دنباله دار به نام "سويف-تاتل سی 109" روی می دهد. اين
دنباله دار هر 130 سال يک بار از ميان سيارات داخلی منظومه شمسی می
گذرد که آخرين مورد آن در سال 1992 بود.
اين يکی از داغ ترين رويدادهای سالانه نجومی است و در جريان آن
صدها شهاب در ساعت در آسمان شب زبانه می کشد.
نيل بن، مدير بخش شهاب در انجمن نجوم بريتانيا به بی بی سی گفت:
"اگر چهارشنبه يا پنجشنبه (يا حتی جمعه) شب از شهر بيرون برويد و
محلی تاريک پيدا کنيد می توانيد به طور متوسط انتظار دقيقه ای يک
شهاب را داشته باشيد."
رويداد سال گذشته به دليل وجود ماه کامل در آسمان شب، که درخشندگی
بارش شهابی را تحت الشعاع قرار داد، مختل شد.
آقای بن افزود: "متاسفانه اين پديده در شهر جلوه ای ندارد. تنها
گزينه شهرنشين ها اين است که از شهر خارج شوند."
پديده آلودگی نوری که از پيامدهای منفی صنعتی شدن است طی يک صد سال
گذشته به تدريج زيبايی های آسمان شب را از ساکنان شهرها و مناطق
پرجمعيت ربوده است
عبورسياره زهره از برابر خورشید بعد از 122
سال
سه شنبه ۱۹ خرداد ۱۳۸۳ – ۸ ژوئن ۲۰۰۴
خبرگزاری دانشجويان ايران – تهران: امروز، نوزده خرداد ماه هزار و
سيصد و هشتاد و سه برابر با هشت ژوئن دوهزار و چهار ميلادی پس از
افزون بر يك قرن انتظار، زمينيان امكان يافتند عبور باشكوه قرص
تاريك سياره زهره را از مقابل قرص درخشان خورشيد مشاهده كنند.
اين پديده كه در واقع نوعی خورشيد گرفتگی جزئی است، از پشت
تلسكوپهای مخصوص، به صورت عبور يك نقطه تيره رنگ بر روی سطح خورشيد
در مدت چند ساعت قابل رويت است. ايران يكی از بهترين مناطق جهان
برای رصد اين پديده شناخته ميشود.
سانان آسيای شرقی و استراليا، تنها مراحل آغازين و ساكنان غرب
اروپا و آمريكای شرقی تنها مراحل پايانی گذر را شاهد خواهند بود و
بسياری از ساكنان نيمكره غربی زمين گذر را از دست ميدهند. اما
تمام گذر در خاورميانه و ايران ديده ميشود.
اين پديده نادر نجومي، حدود ساعت نه و چهل و هشت دقيقه - به وقت
تهران- آغاز شده و تا حدود ساعت پانزده و پنجاه و يک دقيقه ادامه
دارد. با توجه به اهميت ويژه اين پديده نادر نجومي، مراكز و
گروههای نجومی مختلف كشور از ماهها قبل همايشها و برنامههای رصدی
عمومی و تخصصی مختلفی را تدارك ديدهاند كه برخی از آنها با حضور
منجمان حرفهای و آماتور خارجی كه به دليل شرايط نجومی و جوی مناسب
ايران برای رصد اين پديده به ايران سفر كردهاند، برگزار ميشود.
پوريا ناظمي، پژوهشگر نجوم و عضو شاخه آماتوری انجمن نجوم ايران در
گفتوگو با خبرنگار علمی خبرگزاری دانشجويان ايران(ايسنا)، درباره
اين پديده و مراحل مختلف آن اظهار داشت:
در هنگام پديده گذر، سياره زهره به صورت لكهای گرد و كاملا تيره
سياه با چشم غير مسلح هم ديده ميشود و به دليل همين ويژگيها، به
سادگی از لكههای خورشيدی قابل تشخيص است.
وی خاطرنشان كرد: با اينكه گذر زهره چند ساعت طول ميكشد، اما در
اين بين، چهار لحظه اهميت ويژهای دارند؛ نخست، لحظهای كه قرص
سياره از بيرون با خورشيد مماس ميشود و به «تماس اول» موسوم است.
از اين زمان گذر آغاز ميشود. حدود بيست دقيقه بعد كه قرص سياره از
درون با خورشيد مماس می شود، «تماس دوم» ناميده می شود و بعد از آن
طی چند ساعت سياره از مقابل خورشيد حركت ميكند تا زمانی كه به لبه
ديگر خورشيد ميرسد (تماس سوم) و سرانجام سياره با خورشيد از بيرون
مماس ميشود (تماس چهارم) و گذر به پايان ميرسد.
ناظمی افزود: تماس اول در ساعت نه و چهل و هشت دقيقه و بيست و هفت
ثانيه، تماس دوم، ده و هفت دقيقه و چهل و پنج ثانيه، تماس سوم،
پانزده و سی و دو دقيقه و چهل و چهار ثانيه و تماس چهارم، ساعت
پانزده و پنجاه و يک دقيقه و پنجاه و شش ثانيه به وقت تهران رخ
ميدهد. در ساعت دوازده و پنجاه دقيقه نيز زهره به كمترين فاصله با
مركز قرص خورشيد ميرسد كه از لحاظ محاسبات نجومي، اين زمان نيز از
اهميت ويژهای برخوردار است.
عضو تحريريه ماهنامه «نجوم» خاطرنشان كرد: زهره به هنگام گذر در
نزديكترين فاصله از زمين است كه در اين گذر به چهل و سه ميليون
كيلومتر ميرسد (دويست و هشتاد و هشت هزارم واحد نجومي). در اين
هنگام قرص زهره كه نيمه تاريك آن رو به ماست به بزرگترين اندازه
ظاهری رسيده است كه در اين گذر پنجاه و هشت ثانيه قوس است (شانزده
هزارم درجه). بدين ترتيب قرص زهره حدود يك سی و دوم قطر قرص
خورشيد است كه دقيقا در حد توان تفكيك چشم غير مسلح انسان ميباشد.
ناظمی افزود: برای آنكه امتحان كنيد كه گذر را میتوانيد با چشم
غير مسلح ببنيد، آزمايش سادهای را انجام دهيد؛ بدين ترتيب كه خالی
سياه به قطر دو ميلی متر را روی يك كاغذ سفيد بكشيد و زير نور
مناسب، آنرا در فاصله هفت متری از چشمانتان بگذاريد.
وی يكی از پديدههای قابل توجهای را كه در هنگام گذر زهره مشاهده
ميشود، پديده «قطره سياه» عنوان كرد و گفت:سياره زهره لحظاتی قبل
از تماس سوم به صورت جسمی كشيده و قطرهای شكل ديده ميشود. در
سالهای گذشته، طی رصد گذرهای عطارد و زهره، اثر قطره سياه مشكل
بزرگی برای اخترشناسانی بوده كه ميخواستند زمان تماسها را به دقت
ثبت كنند و از طرف ديگر يافتن علت ايجاد اين پديده نيز موضوع جالبی
برای اخترشناسان است.
ناظمی خاطر نشان كرد: درباره علت بروز اين پديده نظرات زيادی مطرح
شده كه براساس آنها، آشفتگی لايههای جوی زمين، ابيراهی نور در
ابزار رصدي، خطای ديد و آستيگماتيسم چشم، همه با هم تغيير شكل زهره
بر اثر پراش نور را تشديد ميكنند و هنگام تماسهای داخلي، زهره به
جای كره به شكل يك تخم مرغ ديده ميشود.
وی افزود: يكی ديگر از پديدههای جالب و ديدنی كه همراه با گذر
زهره قابل مشاهده است، شكل گيری حلقهای بسيار درخشان به دور زهره
بين تماسهای اول و دوم و سوم و چهارم است. اين پديده نيز كه
اخترشناسان منشا آنرا عبور نور خورشيد از جو بسيار غليظ سياره زهره
ميدانند، از نظر منجمان جذاب و با اهميت است.
عضو شاخه آماتوری انجمن نجوم ايران در ادامه با اشاره به اينكه به
دليل شرايط خاص نجومی پديده گذر، اين پديده، طی سدههای اخير به
صورت زوجهايی با فاصله هشت سال از هم رخ دادهاند كه فاصله هر زوج
گذر با بعدی صد و پنج تا صد و بيست و دو سال بوده است، خاطرنشان
كرد: آخرين گذر زهره در سال هزار و هشتصد و هشتاد و دو ميلادی رخ
داده و امروز پس از صد و بيست و دو سال شاهد اين پديده خواهيم بود.
گذر بعدی زهره در روز هفده خرداد ماه هزار و سيصد و نود و يک خواهد
بود كه بهترين نقطه رصدی آن در اقيانوس آرام است و تنها مراحل
پايانی آن، پس از طلوع خورشيد در ايران قابل مشاهده خواهد بود.
پس از آن در آذرماه سال هزار و چهار و صد و نود ويک و هزار و پانصد
و چهار شمسی نيز اين پديده رخ خواهد داد كه اين گذرها نيز به طور
كامل در ايران قابل مشاهده نخواهند بود.
بدين ترتيب، به گفته اين پژوهشگر نجوم، شرايط مناسبی كه امروز برای
رصد گذر زهره وجود دارد تا حدود دويست و سی سال ديگر تكرار نخواهد
شد
پنجم ژوئن روز جهانی محيط زيست
مجمع عمومی سازمان ملل متحد در سال 1972 يعنی 32 سال پيش اقدام به
نامگذاری يک روز در سال به نام روز محيط زيست کرد.
گزارش اسماعيل مهاجر درباره معضل آلودگی درياها و به خصوص وضعيت
خليج فارس و دريای خزر- برنامه جام جهان نما
سازمان ملل متحد در سال جاری شعار خود را "حفظ درياها از آلودگی"
اعلام کرد و تامين آب های پاک را از اهداف خود قرار داد.
هفتاد درصد سطح کره زمين را درياها پوشانده است و زمانی مردم بر
اين باور بودند که وسعت درياها اجازه می دهد آلودگی های ايجاد شده
توسط انسان ها عملا توسط درياها پاکسای شود.
همچنين تصور می شد درياها منبعی بی پايان برای ماهيگيری و صيد ديگر
جانداران هستند.
درياها بر خلاف خشکی ها که پديده مالکيت خصوصی قرن ها در آن جا
افتاده، مناطق آزاد متعلق به همه تلقی می شدند.
اما امروزه که شهرهای ساحلی جهان ميليون ها نفر جمعيت دارند، بيش
از 40 درصد از جمعيت زمين در کنار درياها زندگی می کنند و ميزان
آلودگی هايی که وارد دريا می شود، به شدت افزايش يافته ديگر نمی
توان درياها را مناطق آزاد دانست و آنها را آلوده به انواع سموم و
فضولات کرد و انتظار داشت که وضع طبيعی حيات حفظ شود. ی
برنامه محيط زيست سازمان ملل در گزارشی اعلام کرده است 150 منطقه
مرده در درياها و اقيانوس های جهان وجود دارد که در آنها به دليل
آلودگی به نيتروژن ناشی از کودهای شيميايی و فضولات صنعتی، اکسيژن
آب شديدا کاهش يافته و در نتيجه حيات در آن مناطق از بين رفته است.
دکتر دهزاد، کارشناس محيط زيست و استاد دانشگاه در ايران در اين
باره می گويد: اين مناطق عمدتا مناطق کناره ای هستند که با خشکی
ارتباطی نزديک دارند.
وی می گويد از آن بيم دارد که تعداد واقعی اين مناطق بسيار بيشتر
از رقمی باشد که از سوی سازمان ملل اعلام شده است.
دکتر دهزاد منطقه عسلويه در جنوب ايران را از جمله اين مناطق مرده
می داند که به لحاظ ارزش های دريايی و ساحلی منطقه ای بسيار با
ارزش است که به دلايل اقتصادی به منطقه بهره برداری و استقرار
صنايع پتروشيميايی تبديل شده است.
دکتر دهزاد می گويد موادی که در نتيجه فعاليت اين نوع صنايع به آب
های دريا سرازير می شوند به طور مستقيم به حيات اين مناطق دريايی
حمله می کنند و آنها را از بين می برند.
دکتر اسماعيل کهرم، کارشناس حيات وحش و محيط زيست و استاد دانشگاه
در تهران نيز درباره آلودگی خليج فارس می گويد: در خليج فارس
آلودگی نفتی آنچنان زياد است که تا حدی آلودگی شيميايی را تحت
الشعاع قرار داده است.
دکتر کهرم می گويد ميزان جيوه ای که در ماهی های استخوانی، وجود
دارد پنج برابر استانداردهای جهانی است.
وی می گويد آلودگی های فلزی تمام مضرات فلزات سنگين مانند مسموميت
و کاهش هوش و کاهش وزن را به دنبال دارد.
اما اسماعيل کهرم بر فراوانی آلودگی های نفتی در خليج فارس تاکيد
دارد و می افزايد دريای مازندران نيز از گزند آلودگی ها در امان
نبوده است.
وی می گويد در دريای مازندران دو نوع آلودگی داريم: يکی آلودگی های
ايجاد شده توسط کشورهای شمال اين دريا که از تکنولوژی های قديمی
استفاده می کنند و شمال دريای مازندران را به مواد نفتی آلوده می
کنند و دوم خود ما در ايران که مصرف کننده بزرگ سموم و کودهای
شيميايی هستيم و سموم مختلف را وارد دريا می کنيم. آب، اين سموم و
نفت را با هم مخلوط و ترکيبی سمی ايجاد می کند که حيات دريايی را
مورد تهديد قرار می دهد.
تعریف و عوامل زلزله
گروه زمین شناسی
استقرار ايران زمين در ميان دو صفحه اروپا ـ آسيا و عربستان، تجربه
زلزلههای متعدد در طول تاريخ، وقوع ۱۳۰ زلزله شديد در نقاط
لرزهخيز کشور در قرن بيستم، تلفات انسانی، خسارات اقتصادی –
اجتماعی و آثار طولانی مدت آن، بيانگر لرزهخيزی، آسيبپذيری شديد
و بالتبع خطرپذيری بالای کشور در برابر زلزله است.
زمین لرزه پدیده ای است که از رها شدن ناگهانی انرژی انباشته شده
در پوسته یا گوشته بالایی زمین ایجاد می شود و در واقع بازتاب یک
رویداد زمینشناختی است. مطالعه زمین لرزه ها موضوع شاخه ویژه ای
از علوم زمین محسوب می شود ه به آن زلزله شناسی می گویند. در واقع
در زلزله شناسی، موضوع اعمال نیرو بر سنگها، حرکت و تغییر شکل
آنها و بطور کلی فیزیک سنگ مطرح می شود. بررسی لایه بندی و ترکیب
سنگها همچنین نیاز به اطلاع از شیمی سنگها دارد، بنابراین مطالعه
زمین لرزهها همه شاخههای علوم زمین را که به ترتیب در باره
خاصیتهای زمینشناختی، فیزیکی و شیمیایی زمین بحث می کنند را در
بر می گیرد.
لرزشهای زمین را که برای انسان محسوس اند، مهلرزه (لرزه های بزرگ)
و آنهایی را که تنها به کمک اسبابهای لرزه نگاری می توان ثبت نمود
کهلرزه( لرزه های کوچک) می نامند.
محلی در درون پوسته زمین که انرژی از آنجا رها می شود کانون زمین
لرزه خوانده می شود. برای ساده تر شدن کار، فرض می کنند کانون زمین
لرزه محدود به یک نقطه می شود که آن را مرکز درونی زمین لرزه می
گویند. با چنین فرضی، نخستین تکانی از این نقطه آغاز و انرژی رها
شده به صورت موج از آنجا در تمام جهتها انتشار مییابد. گذار این
موجها به همه ذرات مسیر خود حرکت نوسانی تحمیل می کند. بنابراین
زمین لرزه نشانه گذار این موجها و انتقال انرژی است. تعداد دسته
موجهای زمین لرزه ها زیاد است. یک دسته به نام موجهای پیکری مسیر
خود را از درون یا پیکره زمین انتخاب می کنند و از کانون به
ایستگاه زلزله نگاری می رسند این موجها خود به دو گروه عمده تقسیم
میشوند.
یک گروه به نام موج P یا موج اولیه که با سرعت زیاد اول می رسند و
گروه دوم موج S یا موج ثانویه است که با سرعت حدود ۷/۱ برابر کمتر
از موج P کمی دیرتر می رسد. دسته دیگر از موجها به نام موجهای
سطحی مسیر خود را در امتداد سطح زمین انتخاب می کنند و از کانون به
ایستگاه زلزله نگاری میرسند. این موجها سرعتی کمتر از موجهای
پیکری دارند. نقطهای بر روی سطح زمین که درست بالای مرکز درونی
قرار گرفته است، رومرکز زمین لرزه نامیده می شود و انتظار این است
که در اطراف این نقاط شدت تکان زمین بیشتر باشد. رومرکز مکانی است
که وسایل ارتباط جمعی وقوع زمین لرزهها گزارش می کنند. صفحهای که
بر روی آن شکستگی روی میدهد صفحه گسله خوانده می شود. اثر این
صفحه بر روی سطح زمین رد گسله و یا گسله می نامیم.
منشاء زمينلرزه
زمينلرزهها ممكن است به طور طبيعی پديد آيند و يا بر اثر
رويدادهای ساخت بشر به وقوع بپيوندند. بر مبنای دلايل پيدايش،
زمينلرزهها را به دستههای متفاوت تقسيم بندی مینمايیم.
الف- زمينلرزههای ناشی از رويدادهای طبيعی مانند: زمينلرزههای
زمين ساختی، آتش فشانی (بر اثر بازشدن ناگهانی كانالهايی در پوسته
زمين، حركات سرع ماگما)، فروريختی (فروريختن غارها و كانالهای
زيرزمينی)، اقيانوسی (رهاشدن ناگهانی انرژی ذخيره شده ای از جمله
سدها که در اثر برهم كنش دريا چند صفحهی پوسته ايجاد میشود).
ب- زمينلرزههای ناشی از رويدادهای ساخت بشر مانند: زمينلرزههای
القايی (لرزههای ناشی از انفجار در معادن، تزريق آب يا سيالهای
ديگر به داخل زمين ...) و زمينلرزههای ناشی از رويدادهای كنترل
شده (زمينلرزههای ناشی از انفجارهای نظامی و صنعتی، آمد و شد
ماشینها و وسایل نقلیه و يا فعاليتهای ساختمانی).
پيشلرزه Foreshock
اغلب پیش از لرزش اصلی، لرزههای كوچكتری، با فاصلهی چند روز يا
چند هفته پيش از تكان اصلی در نزديكی آن روی میدهد. لازم به
یادآوری است که پيشلرزه را همواره نمیتوان مقدمهی وقوع يك
زلزلهی بزرگ قلمداد کرد، چرا که در مواردی بسیار لرزشهای خفيفی
مشاهده شده است كه تکانهای شديدی به دنبال نداشته، پارهای اوقات
نيز يك زلزله مخرب خود پيش لرزهی زلزلهی فوقالعاده مخرب دیگری
بوده كه به دنبال آن بوقوع پیوسته است.
پسلرزه After shock
پارهای اوقات پس از تکانهای اصلی، تعدادی لرزش خفيف متعادل كننده
با منشاء نزديك به كانون اصلی لرزش روی میدهد كه پسلرزه خوانده
میشود. سلسله پسلرزهها امکان دارد چند روز، چند هفته و حتا گاهی
سالها ادامه يابد.
پوسته زمین
پوسته با ضخامت بين ۲۰ تا ۶۰ كيلومتر در قارهها بين ۸ تا ۱۲
كيلومتر در اقيانوسها قشر نسبتاً نازكی را بر روی كرهی زمين تشكيل
میدهد. اغلب فرض میكنيم كه پوسته از دو لايهی افقی تقريباً هم
ضخامت تشكيل شده است كه لايهی بالايی، سنگهای گرانيتی و لايهی
زيرين سنگهای بازالتی را شامل میشود. مرز بين اين دو لايه توسط
ناپيوستگی كنراد مشخص میشود.
در زير لايهی بازالتی، گوشتهی نيمه جامد زمين قرار گرفته است. حد
فاصل بين پوسته و گوشته، در سال ۱۹۱۰ توسط موهورويچ شناخته شد.
بدين جهت آن را انفصال موهورويچ يا به اختصار موهو مینامند.
در اين مرز سرعت امواج تراكمی از حدود ۶/۵ كيلومتر بر ثانيه به
حدود ۸ كيلومتر بر ثانيه تغيير مینمايد كه دليل بر تفاوت نوع و
ساختار مواد سازندهی دو سوی اين مرز است. اين مرز احتمالاً مانند
پوسته جامد است چرا كه امواج S به راحتی از آن میگذرند.
ضخامت پوسته زمین
ضخامت پوستهی زمین در نقاط مختلف تفاوت دارد، اما به طور كلی در
زير رشته كوههای قارهای حداكثر مقدار خود را دارد. ضخامت پوسته
در دشتها و سپرهای قارهای كمتر است و در فلات قاره، از آن هم
كمتر میشود. نازكترين بخش پوسته را در اقيانوسها، مخصوصاً در
نزدیكی محور پشتههای اقيانوسی، میتوان مشاهده كرد.
امواج لرزهای
امواج لاو «LQ» و love waves
حركت زمين توسط موج لا، تقريباً شبيه موج «s » است، با اين تفاوت
كه ذرات ماده به موازات سطح زمين و در جهت عمود بر انتشار موج حركت
كرده و ذرات در صفحه حركت قائم ندارند. انتشار اين موج مانند
تكانهايی است كه بر اثر حركت طناب به سمت چپ و راست ايجاد میشود.
موجهای LQ قدری سريعتر از امواج LR حركت كرده و زودتر بر روی
لرزهنگاشت ظاهر میشوند.
امواج «P» تراكمی
امواج تراكمی از همهی محيطهايی كه توان تحمل فشار را دارند از
جمله ازگازها، جامدات و مايعات عبور میكنند. موجهای تاركمی حدود
۱/۷ برابر نزديكتر از موجهای عرضی حركت میكنند. ذراتی كه تحت
تأثير موج p قرار میگيرند در جهت انتشار موج به جلو يا عقب نوسان
میكنند. درصورتی كه بخشی از يك فنر را جمع كرده و به طور ناگهانی
رها كنيم، فشردگی تمام طو.ل فنر را طی خواهد كرد و تا به انتهای آن
برسد. در اين مثال فنر در راستای حركت موج به ارتعاش درآمده است كه
بسيار شبيه به نحوهی انتشار امواج P است.
امواج ريلی « LR» و Rayleigh waves
اين امواج به نحو خاصی حركت میكنند، بدين ترتيب كه حركت ذرات در
امتداد مدارهای دايرهای صورت میگيرد. درست مانند حركت امواج در
سطح اقيانوس البته جهت حركت دايرهها برخلاف جهت حركت امواج
اقيانوس است به عبارتی حركات ذرات سنگ، مداری بيضوی سپگرد را در
صفحه قائمی به طرف منشاء زمينلرزه طی میكنند.
امواج عرضی «S»
اين امواج تنها در محيطهايی كه میتوانند در برابر تغيير شكل به شی
مقاومت كنند، مانند محيطهای جامد، منتشر میگردند. مايعات و گازها
در برابر اين تغيير شكل مقاومتی نشان نمیدهند بدين جهت امواج s را
منتقل نمیكنند. درصورتی كه يك طناب را به ديواری متصل كرده و سر
ديگر آن را در دست گرفته و به صورت قائم حركت دهيم، در طناب موجی
ايجاد میشود كه اين همان حالتی است كه در مورد امواج s ديده
نمیشود. طول طناب را طی كرده و به ديوار خواهد رسيد. جهت ارتعاش
طناب عمود به جهت حركت موج ايجاد شده است.
موجهای لرزهای
امواج زمين لرزه را با توجه به حركتشان در داخل يا سطح زمين به دو
دسته «امواج داخلی يا پيكری» و «امواج سطحی» تقسيم میكنند.
امواج سطحی بيشترين انرژی ناشی از تكانهای كم عمق را دارا بوده و
عامل اصلی خرابیهای ناشی از زمين لرزه بخصوص در مناطق مسكونی
میباشند. اين گروه از امواج پس از تداخل موجهای داخلی در امتداد
حد فاصلها، شروع به ارتعاش میكرده و عمق نفوذ محدودی دارند،از
اينرو همواره در نزديكی سطحهای ناپيوستگی متمركز میشوند.بدين
جهت در محيطهای همگن و محيطهای نامحلول موجهای سطحی نخواهيم داشت.
اين امواج كه به نامهای موجهای محدود شده و يا موجهای هدايت شده
نيز معروفند خود به گروههای مختلفی چون «امواج لاو» و «امواج ريلی»
تفكيك میگردند.
امواج داخلی يا پيكری دسته ديگری از امواج لرزهای هستند كه در
درون زمين حركت كرده و در تمامی جهات منتشر میشوند و باسرعتی بيش
از موجهای سطحی حركت مینمايند .امواج داخلی نيزبه دوگروه امواج
طولی يا اوليه و امواج عرضی يا ثانويه قابل تقسيم هستند.
اين امواج توسط ويژگیهائی چون سرعت،دامنه،طول موج،دوره تناوب و
فركانس از يكديگر تميز داده میشوند.
پیشبینی و پیشگیری زمینلرزه
گردآوری اطلاعات درمورد زمين لرزه های قديمی و زمين لرزه های ثبت
شده يك ناحيه، يا متعلق به يك گسل فعال بااستفاده از روشهای ديرينه
لرزه شناسی، و بررسی آماری آنها، فراوانی رخدادهای زمين لرزهای با
بزرگی خاص را به دست میدهد.
بررسیهای آماری
اغلب زمين لرزهها در امتداد گسلهای فعال اتفاق میافتند. از اين
رو شناسايی گسلهای فعال و نقشه برداری از آنها «مناطق لرزهخيز»
يابه عبارتی محلهای وقوع زمين لرزههای احتمالی را مشخص میكند.
گردآوری اطلاعات در مورد زمين لرزههای گذشته يك منطقه و پياده
كردن آنها به روی نقشه،مناطق خطر را هرچه بهتر مشخص میسازد.
بررسیهای آماری فراوانی رخداد زمين لرزهها در يك منطقه احتمال
«دوره بازگشت» زمين لرزه با يك بزرگی مشخص را به دست میدهد. به
همين دليل جداولی جهت بررسی زمينلرزههای ايران و جهان تنظيم گشته
است.
به عنوان مثال، اگر دوره بازگشت زمين لرزه های ۷ ريشتری يك منطقه
صد سال باشد، به اين معنی است كه در هر قرن يك زمين لرزه با بزرگی
۷ ريشتر ممكن است در منطقه اتفاق بیافتد. به اين ترتيب هرچه از
زمان وقوع زمين لرزه مخرب قبلی منطقه بگذرد، احتمال وقوع زمين لرزه
مخرب بعدی بيشتر میشود. از آغاز قرن هجدهم تا كنون بيش از سه
ميليارد نفر جان خود را در زمين لرزهها از دست دادهاند.
بررسی آماری زمين لرزههای ايران
برخی از شهرهای بزرگ كشور ما در مجاورت گسلهای فعال ساخته شدهاند
و متاسفانه هرچند مدت يك بار در بخشی از ايران زمين لرزهای مخرب،
خسارتهای جبران ناپذيری به بار میآورد. بررسیهای اخيری كه در
مورد لرزهخيزی و دورههای بازگشت زمين لرزههای ايران صورت گرفته،
نتايج تكان دهندهای را به همراه داشته است. به اين ترتيب كه
شهرهايی مثل تهران، تبريز، نيشابور، قزوين، كاشان، مشهد، شيراز كه
در مناطقی با خطر نسبی بالا واقع شدهاند و زمين لرزههای ويران
كنندهای در آنها به ثبت رسيده است، مدت مديدی است كه فعاليت لرزه
خيزی مهمی نداشتهاند.
ـ بررسیهای آماری، ذخيره بازگشت زمين لرزههای ويرانگر تهران را
در حدود ۱۵۰ سال به دست میدهد. در شهر تهران بخش قابل توجهی از
جمعيت كشور و اكثريت امكانات اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سياسی
متمركز شده است.
وقوع يك زمين لرزه به بزرگی زمين لرزه سال ۱۳۵۷ طبس در تهران
ويرانی بسيار و زيانهای مالی و جانی فراوانی برجای خواهد گذاشت.
آب زيرزمينی
ظاهراً درست قبل از وقوع يك زمين لرزه، جريان چشمه ها و چاهها
تغيير میكند.
افزايش تنش
هرچه به زمان وقوع گسيختگی و ايجاد زمين لرزه نزديكتر می شويم،
ميزان تنش انباشته شده در سنگ های سطحی،مخصوصاً بخشهای نزديك به
گسل فعال،بيشتر میشود.اين تغييرات را میتوان توسط دستگاههايی به
نام تنش سنج اندازهگيری كرد.
امواج راديويی
در چند مورد كه آنتنهای خاصی به اين منظور طراحی و نصب شده بود،
پيش از وقوع زمينلرزه امواج راديويی غيرمعمول و غير قابل توضيحی
را دريافت كردهاند.
برخی روشهای ديرينه لرزهشناسی جهت تعيين سن و شدتنسبی برخی از
زمين لرزه های قديمی
يكی از مهمترين مراحل انجام بررسیهای لرزهشناسی، تعيين سن
رخدادهای زمينلرزه قديمی است، زيرا با داشتن سنهای قابل اعتماد از
بررسیها، ارزيابی بهتر و مطلوبتری از خطر زمينلرزه در يك ناحيه
داشت. جهت تعيين سن لرزههای قديمی از روشهای تعيين سن نسبی و
تعيين سن مطلق استفاده میشود.
- بررسی آسيبديدگی درختان كهنسال بر اثر زمينلرزههای قديمی
گاهی بر اثر زمينلرزه در مناطقی كه شدت لرزه زياد است درختان
آسيبهای جدی میبينند و شاخ و برگ و يا ريشههای آنها قطع میگردد.
بر اثر اين رويداد ميزان جذب مواد غذايی و نورخورشيد توسط گياه
كاهش يافته و رشد گياه دچار اختلال میگردد و در طول چند سال پس از
رخداد زلزله حلقههای سالشمار درخت در مقطع عرضی باريكتر ديده
میشوند بنابراين در صورت زنده بودن درخت تا امروز میتوان زمان
وقوع زلزله را مشخص نمود. البته بايد توجه داشت كه خشكسالی و يا
فعاليتهای آتشفشانی نيز میتوانند چنين اشكالی را پديد آوردند كه
به دقت بايد از هم تميز داده شود.
- استفاده از ساختارهای كارستی در تعيين زمين لرزههای قديمی
استالاكتيتها و استالاگميتها كه از فراوانترين ساختارهای كارستی
هستند می توانند در شناسايی و تعيين سن لرزههای قديمی منطقه كمك
شايانی نمايند.
يك ساختار استالاكتيتی همواره دقيقاً در زير يك ساختاراستالاگمينی
قرار دارد و در صورت رسم محور فرضی رشد آنها مشاهده میكنيم كه
محور رشد هر دو نسبت به لايه های آهكی به صورت قائم بوده و فاقد
هرگونه ناپيوستگی است. در صورتی كه منطقه فعاليت تكتونيكی داشته
باشد، به دليل جابجايی ناشی از گسلها، محور رشد لايههای متوالی،
ديگر در يك راستا نبوده و ناپيوستگیهای در آن مشاهده میشود.
همچنين در اثر شديد بودن لرزه، گاهی استالاكتيتها میشكنند و پس
از آن به طريق ديگری رشد میكنند. بنابراين مشاهده جايجايی در مقطع
اين ساختارها بيانگر يك زمينلرزه بوده كه توسط روش كربن ۱۴ میتوان
زمان وقوع زلزله را تعيين كرد.
- استفاده از خطوط ساحلی فرايش يافته
بر اثر وقوع زلزله درمناطق حاشيه ای درياها و اقيانوسها تراسهای
ساحلی ايجاد میگردد كه نسبت به ساحل فعلی در ارتقاع بالاتری قرار
دارند ايجاد میگردد. تعداد اين تراسها می تواند نشانگر تعداد
رخدادهای لرزهای باشد.
از آنجا كه عامل تغييرات آب و هوايی نيز میتوانند در ايجاد
تراسهای مرتفع دريايی مؤثر باشند در زمان بررسی اين تراسها بايد در
شناسايی عامل ايجادكننده دقت فراوان نمود.
يكی از مهمترين مراحل انجام بررسیهای لرزهشناسی، تعييين سن
رخدادهای زمينلرزهای قديمی است، زيرا با داشتند سنهای قابل
اعتماد را میتوان ارزيابی بهتر و مطلوبتری از خطر زمينلرزه در يك
ناحيه داشت. جهت تعيين سن لرزههای قديمی از روشهای تعيين سن نسبی
و تعيين سن مطلق استفاده میشود.
گاز رادون
به نظر میرسد كه سنگها قبل از گسيختگی اصلی كمی منبسط میشوند.
اين تورم ناشی از ايجاد درزهها و شكستگیهای بسيار ريز و فراوان
در سنگ است. در نتيجه اين عمل سرعت امواج P در سنگ كم شده ولی
قابليت رسانای الكتريكی و قابليت نفوذ آن بيشتر میشود. بر اثر
انبساط سنگ، گاز رادون محبوس در كانيهای دارای اورانيوم آزاد
میشود. و به اين ترتيب مقدار آن در آب چشمهها افزايش میيابد.
مغناطيس زمين
برخی از مؤلفين گزارشهايی در مورد تغييرات قابل اندازهگيری در
ميدانهای گرانی ومغناطيسی زمين انتشار دادهاند.
رسانايی الكتريكی
در مواردی تغييرات قابل اندازه گيری در رسانايی الكتريكی سنگها در
قبل از وقوع زلزله اصلی تعداد آنها كم میشود.
تنجش
جابه جايی های اوليه در امتداد گسلها و تغييرات و بالا آمدن سطح
زمين از نشانه های ديگری است كه در مورد وقوع زمين لرزه هشدار می
دهد. دستگاههای انحراف سنج قادرند اين گونه تغيير شكلها را به طور
مداوم اندازه گيری كنند. با دانستن سرعت تنجش و مقاومت نهايی سنگ
میتوان زمان گسيختگی را حدس زد.
تعداد زمين لرزهها
تعداد رخداد زمينلرزههای كوچك به تدريج زياد شده و درست قبل از
وقوع زلزله اصلی تعدادآنها كم میشود.
واكنش حيوانات
در قبل از وقوع زمين لرزه برخی از حيوانات، از جمله سگها و اسبها،
حالتی ملتهب و ناآرام از خود نشان میدهند.
دليل پيدايش زمينلرزه
از ميان نظريات گوناگونی كه رد رابطه با منشاء زمينلرزهها ارائه
شده،نظريهی«بازگشت كشان» از جامعيت بيشتری برخوردار است. براساس
اين نظريه عامل ايجاد تغيير شكل در سنگها ايجاد شكسگيدر آنها و
زمينلرزه در آنها معمولاً نيروهای افقی جهتداری است كه در اثر
حركت و جابجايی ورقههای سنگ كره ايجاد میشود.دربسياری موارد بر
اثر انباشهشدن زياده از حد انرژی در سنگ،حركاتی در امتداد
شكستگیها و گسلهای قبلی موجود در سنگروی میدهد و در ضمن رهاشدن
انرژی ذخيرهشده، زمين لرزههايی بهوجود میآيد، به همين دليل در
زمان بررسی لرزهخيزی يك منطقهبايدتاريخچه لرزها و گسلهای فعال و
لرزهخيز را مورد بررسی قرارداد.البته بايد توجه نمود كه يك
زمينلرزه، تمام طول گسل جابجانمیشود بلكه بخشهايی از آن مقاومت
مینمايند. اين بخشهايبه ظاهر فاقد جابجايی نيز ممكن است در زمان
ديگريگسيخته شده و زمينلرزهای زا به وجود اورند علاوه بر اين بر
اثرآتشفشانها، ريزش سقف غارها و معادن، ايجاد بهمن،
برخوردشهابسنگها، فعاليتهای بشری و .... نيز زمينلرزههايی
ايجادمیشود كه درصد ناچيزی از زمينلرزههای معمولاً كوچك را
تشكيلمیدهند.بسياری از زمينلرزهها با تعدادی حركات ضعيفتر
درپيش و پس از حركت اصلی همراهند كه به نامهای پيشلرزه و
پسلرزهخوانده میشوند.
نظريهی بازگشت كشسان
بر طبق اين نظريه نيروهای تغييرشكلدهندهی فعال پوسته زمین كه
موجب تغييرشكل صفحهها (خمشدگی، كشيدگی و فشردگی)، اصطحكاك بين
صفحههای برخوردكننده، گراديان بالای دما و ... میشوند به طرز
قابل توجهی در افزايش تنجش نقش دارند اين نيروها در قسمتهای سطحی
كه سنگها رفتار خميدگی كمتری از خودشان میدهند، به تدريج باعث
تغيير شكل كشسان سنگها میشوند. زمانی كه ميزان تغيير شكل كشسان
از لايهها، به حالت اوليهی خود باز میگردند. تركخوردن سنگ
معمولاً از نقطهی كانون شروع و با سرعت حدود ۳ كيلومتر بر ثانيه د
رامتداد صفحه منتشر میشود. به اين ترتيب انرژیای كه به صورت
«تنجش كشسان» در سنگ ذخيره شده بوده به طور ناگهانی آزاد شده و
زمينلرزه را ايجاد مینمايد.
شدت و بزرگی زمينلرزه
«شدت» يك زمينلرزه از روی آثار خرابیها و تأثيراتی كه زمينلرزه
بر انسان و تأسيسات میگذارد مشخص میشود. شدت ارتعاشات حاصل
اززمينلرزه با يك مقياس دوازدهگانه به نام «مركالی»، كه بر مبنای
مقدار خسارات سطحی توصيف میشود، مشخص میگردد. اين مقياس كه
كاملاً حالتی كيفی و توصيفی دارد از يك (I ) كه نمايشگر ارتعاشاتی
بسيار ضعيف و غيرمحسوس است شروع میشود و به دوزاده (XII ) كه شدت
خرابی آن فاجعهآميز است ختم میگردد.
بايد توجه داشت كه شدت زمينلرزه با افزايش فاصله از مركز آن، كاهش
میيابد. خطی كه تمام نقاطی را كه يك شدت بخصوص از زمينلرزه را
تحمل كردهاند به هم وصل میكند به نام «خط همشدت» (خط هملرز)
موسوم است.
در شرايط مساوی، هرچه عمق كانونی زمينلرزه كمتر باشد، قدرت تخريب
آن بيشتر میشود. گرچه با دورشدن از خاستگاه زمينلرزه از قدرت
تخريبی آن كاسته میشود، ولی امواج زمينلرزه ممكن است در رسيدن به
خاكها يا محل گسلهای ديگر تشديد شوند. از اين روست كه خطر
زمينلرزه معمولاً در زمينهايی كه از رسوبات منفصلتشكيل شدهاند،
بيش از نقاطی است كه در زير آن سنگ بستر قرار گرفته است.
امروزه بشر قادر است سازههای مقاوم در برابر زمينلرزه را طراحی و
به اجرا درآورد. به عنوان مثال در سال ۱۳۵۷ زمينلرزهای شهر طبس و
۹۰ روستای اطراف آن را ويران كرد و حدود ۱۵۰۰۰ كشته برجای گذارد،
در صورتی كه زمينلرزهای با بزرگی بيشتر كه ۵ سال بعد از آن در
كشور ژاپن به وقوع پيوست خسارات نسبتاً كم و تنها ۱۰۴ كشته به
همراه داشت.
بزرگی
بزرگی يك زمينلرزه مقياسی از ميزان انرژی رها شده را بدست میدهد.
هرچه تنش ذخيره شده در سنگ، قابل از ايجاد گسيختگی بيشتر باشد،
مقدار انرژی آزاد شده و به همراه آن بزرگی زلزله افزايش خواهد
يافت. «بزرگی» زمينلرزه رابطههای مستقيم با مقاومت سنگها نيز
دارد. هرچه سنگ مقاومتر باشد، تنش زيادتری لازم است تا آن را
بشكند و در نتيجه، پس از شكستن، انرژی بيشتری آزاد میكند.
بزرگی زمينلرزه را از روی دامنهی امواج ثبت شده در لرزهنگاشت
تعيين میكنيم. مفهوم بزرگی را اول بار دانشمندی به نام «ريشتر» و
آن هم برای زمينلرزههای ايالت كاليفرنيای آمريكا ( محدوده گسل
معروف سناندرياس) ارائه داد. امروزه از تعريفی كه ريشتر برای
بزرگی بيان داشته در ديگر نقاط جهان نيز بهره گرفته میشود. همان
گونه كه میدانيم؛ امواج زمينلرزه با دورشدن از مركز به تدريج
مستهلك شده و از دامنههای ارتعاشات آن كاسته میشود. طبق تعريف،
لگاريتم اندازههای دامنههای زمينلرزه برحسب هزارم ميلیمتر را
در لرزهنگار استانداردی كه در ۱۰۰ كيلومتری مركز زمينلرزه قرار
گرفته باشد، بزرگی مینامند. امروزه با استفاده از روشهايی میتوان
با هر دستگاه لرزهنگاری كه در هر فاصله از مركز زلزله قرار داشته
باشد، بزرگی را محاسبه كرد. وجود اندازههای لگاريتمی باعث میشود
كه اگر دامنههای امواج ۱۰ برابر تغيير نمايد؛ بر مقياس بزرگی يك
واحد افزوده شود. بررسیها نشان دادهاند كه با افزايش يك واحد به
بزرگی، ميزان انرژی رها شده توسط زمينلرزه، حدود ۳۱ برابر بيشتر
میشود.
بزرگی زمينلرزهها را معمولاً با يك عدد صحيح و يك رقم اعشار نشان
میدهند. تاكنون در دنيا زمينلرزهای كه بزرگی آن بيش از ۹ ريشتر
باشد به ثبت نرسيده است. ظاهراً مقاومت سنگهای سازندهی پوستهی
زمين به گونهای است كه هيچ سنگی در مقادير انرژی بيش از اين
نمیتواند بدون آنكه گسيخته شود باقی بماند. به بيانی ديگر توانايی
سنگها برای ذخيرههای انرژی به صورت تغيير شكل كشسان، حدی دارد و
آن هم چيزی حدود ۹ ريشتر است. برای مقايسه بد نيست بدانيم كه انرژی
بمب اتمی كه هيروشيما را در پايان جنگ جهانی دوم ويران كرد معادل
انرژی يك زمينلرزههای ۵ ريشتری بوده است.
خطرهای جانبی ناشی از زمينلرزه
در بسياری از موارد صدمات اصلی ناشی از زمينلرزه بعد از لرزش و
تخريب اوليهی آن آغاز میشود. جدول زير اطلاعاتی راجع به اين
خطرات در اختيار شما قرار میدهد.
آبگونگی
در مساهها و لايهای بدون چسبندگی، لرزشهای ناشی از زمينلرزه
باعث به هم نزديك شدن دانهها و تراكم خاك میشود. در
صورتی كه در منافذ چنين خاكی آب وجود داشته باشد، تراكم
باعث افزايش فشار آب داخل منافذ میشود تا حدی كه ممكن است بر
نيروی وزن خاك غالب شود. در اين صورت چسبندگی بين ذرات خاك از بين
رفته و خاك همانند مايعات روان میشود.
حركاتدامنهای
در بسياری موارد زمين لرزهها عاملی محرك برای آغاز يك گسيختگی
دامنهای بودهاند. به اين ترتيب ممكن است در نقاط مستعد، ريزشها
با لغزشهای بزرگی در خاك و سنگ ایجاد شود.
سونامی
زمينلرزهها، و گاه آتشفشانهای زيردريايی، امواجی را میسازند كه
از طول موج دريا و ارتفاع ناچيزی برخوردارند. اين امواج در نزديك
شدن به ساحل به تدريج بر ارتفاعاتشان افزوده میشود و به اين ترتيب
میتوانند خرابيهای زيادی به بار آورند.
خطرهای ديگر
تركيدن لولههای گاز و اتصال سيمهای برق، آتشسوزيهای غيرقابل
كنترلی را به همراه دارد. از طرفی قطع مجاری و لولههای آب، انسداد
راههای ارتباطی و سيلاب ناشی از تخريب سدها و مخازن مشكلات زيادی
را به وجود میآورد. به عنوان مثال در زمين لرزه سال ۱۹۰۶ شهر
سانفرانسيسكو واقع در كاليفرنيا آمريكا، تمام شهر در اثر آتشسوزی
متعاقب زمين لرزه سوخت و از بين رفت.
طراحی و اجرای سازههای مهندسی متناسب با كدها و استانداردهای ويژه
(با توجه به نقشههای خطر زمينلرزه) راهنمايی و آموزش عمومی
شهروندان جهت واكنش صحيح در زمان خطر و تشكيل گروههای امداد و نجات
در هر مرحله ا زجمله روشهای كاستن از خطرهای ناشی از زمينلرزه
است.
برخی ااصطلاحات مفید:
لرزهنگار Siesmograph
دستگاهی كه امواج زمينلرزه را اندازهگيری كرده و بر روی صفحاتی به
نام لرزه نگاشت ثبت میكند.
كوهزايی Orogeny
بالا آمدن توپوگرافی يك ناحيه از زمين بر اثر فعاليتهای تكتونيكی
كوهپايه Pediment
سطح فرسايشی كمشيب در محدوده بين كوهستان و دشت كه توسط رسوبات
آبرفتی پوشيده شده باشد.
زمين ساخت صفحهای Plate Tectonics
لگوی جهانی زمين ساخت كه در آن قارهها و اقيانوسها بر روی صفحات
ليتوسفر (سنگكره) قرار گرفتهاند و اين صفحات دارای حركات نسبی
نسبت به يكديگرند.
واريزه Colluvium
مواد رسوبی كه به وسيله نيروی جاذبه معمولاً بر روی شيبها نهشته
میشوند.
زمينلرزه Earthquake
حركت و لرزش ناگهانی زمين كه بر اثر رها شدن ناگهانی انرژی در
نقاطی چون گسلها ايجاد میشود.
دشت سيلابی Flood palin
زمين مسطح كه در كنار يك آبراهه رودخانه توسط جابجايی رودخانههای
مثانهرو و يا سيلابهای دورهای به وجود آمده است.
گسل Fault
شكستگیهايی كه در آنها به موازات سطح جابهجايی انجام گرفته باشد.
بزرگی زمينلرزه Magnitude
اندازهگيری مطلق انرژی يك زمينلرزه مشخص را گويند.
گوشته (جبه) Mantle
بخشی با ضخامت حدوداً ۲۹۰۰ كيلومتر كه بين پوسته و هسته زمين قرار
دارد.
لرزه نگاشت Seismogram
كاغذی كه امواج حاصل از زمينلرزه به وسيله دستگاه لرزهنگار بر
روی آن ثبت میشود.
شبكه لرزهنگاری
شبكهای متشكل از دستگاههای لرزه نگاری جهت ثبت امواج حاصل از
زمينلرزهها
گسل پنهان Hidden Foult
گسلی كه سطح جدا شده آن از سطح زمين قابل مشاهده نبود و برای
شناسايی آن از شواهد ژئوفيزيكی استفاده میكنند.
گردآورنده ش-فرزانه فر
منابع:
سايت زمينشناسی
بهرام عکاشه، کارشناس زلزله در گفتگو با بی بی سی
سازمان زمين شناسى
Geology Bengt Loberg
سراينده باش و فزاينده باش
شب و روز با رامش و خنده باش
فردوسى، شاعر نامدار ايرانى
يونانيان قديم خنده را امرى الهى مى دانستند و ارسطو مى گفت: در
ميان همه موجودات، فقط انسان است كه مى تواند بخندد. در سال ۱۹۸۸
مادان كاتاريا، پزشك هندى، اولين روز جهانى خنده را به تصويب رساند
و در آن روز تنها در شهر بمبئى هند ۱۰ هزار نفر گرد آمدند.
سراينده باش و فزاينده باش
شب و روز با رامش و خنده باش
(فردوسى، شاعر نامدار ايرانى)
همه ساله در ماه مه، روز جهانى خنده در بيشتر كشورها برگزار مى
شود. در اين روز، نمايندگان باشگاه هاى مختلف خنده در سراسر جهان،
اين روز را جشن مى گيرند. آلمانى ها مدتهاست كه به جمع خوش خنده
هاى جهان پيوسته اند و در ۴۰ باشگاه، در سراسر اين كشور، عضويت
دارند. خانم گودولا اشتاينر يونكر، شش سال پيش اولين باشگاه خنده
آلمان را در شهر ويسبادن تاسيس كرد.
خانم گودولا اشتاينر يونكر درمورد چگونگى تاسيس باشگاه خنده در
آلمان مى گويد:
“بعد از اين كه متوجه شدم تقاضاى زيادى براى تاسيس چنين باشگاهى از
طرف مردم آلمان، اتريش و سوئيس وجود داره، تصميم گرفتم باشگاه هاى
خنده رو راه بندازم. از شرق تا غرب. و حالا با غرور مى تونم بگم كه
در همه جاى كشور اين باشگاه ها هستند و فعاليت مى كنند.“
خانم يونكر، روان شناس است و تخصص اش خنده درمانى ست. او اعتقاد
راسخ دارد كه خنده، درمان همه ى دردهاى روحي، عاطفى و جسمى ست.
يونكر بر اين اعتقاد است كه در اثر خنده اى عميق، تمام عضلات بدن
به حركت در مى آيند. پرده ديافراگم مرتعش مى شود، تنفس عميق تر مى
گردد و اكسيژن بيشترى به شش ها مى رسد. در نهايت قدرت دفاعى بدن
افزايش يافته، گوارش راحت تر انجام مى گيرد و استرس موجود كاهش مى
يابد.
دكتر حسين جعفريان نيز كه روانپزشك است و از ۲۶ سال پيش تاكنون در
شهر كلن به روان درمانى مشغول، تجربيات بسيارى در مورد تاثير خنده
بر جسم و روح آدمى دارد او در اين مورد مى گويد:
“خنده اثرات مثبتى روى سيستم مغز و اعصاب داره. اين اثرات رو ميشه
بر روى نوار مغزى هم ديد. يعنى وقتى آدم مى خنده تغييراتى روى نوار
مغز ظاهر مى شن. جالب اينجاست كه تحقيقات نشون مى دن كه حتى كسانى
كه عضلات چهره شون در حالت خنده ست، ولى از ته دل نمى خندند، باز
همين تغييرات مثبت خنده روى نوار مغزشون ديده مى شن. “
دانشمندان ثابت كرده اند كه كودكان در روز تا ۴۰۰ بار مى خندند. در
مقابل، بزرگ سالان به طور متوسط ، فقط ۲۰ بار در روز خنده بر لب
هاشان ظاهر مى شود. خانم روانشناس ِ خنده درمان بر اين نظر است كه
بيشتر انسان ها فكر مى كنند براى خنديدن بايد دليلى موجه ارائه
دهند و بدون دليل نبايد خنديد. او مى گويد:
“تو آلمان و كلا در اروپا، مردم فكر مى كنن كه بايد براى خنديدن
دليلى داشت و به همين جهت سعى مى كنن با تعريف جوك، امكان خنديدن
رو به وجود بيارن. اما اين كار واقعا حيطه خنده رو محدود مى كنه.
ما مى تونيم به هر چيزى كه دور و بر مونه بخنديم. چيزهايى كه خنده
دارند و ما اصلا بهشون فكر نمى كنيم خيلى زيادن.”
فهم اين نكته كه انسان بدون داشتن دليلى قانع كننده، نه تنها حق
خنديدن را دارد، بلكه بايد براى بهتر زيستن بخندد، اعتقاد دكتر
مادان كاتاريا، استاد هندى يوگاست. او سال ها قبل از همكاران
اروپائى اش، وقتى در اواسط دهه ۹۰ ، مى خواست مقاله اى در مورد اين
موضوع كه خنده بهترين درمان دردهاست بنويسد، به فكر تاسيس باشگاه
هاى خنده در سراسر هند افتاد. خود در اين مورد مى گويد:
“براى اين كار در شهر محل سكونتم، يعنى مومباي، به يه پارك عمومى
رفتم و سعى كردم با تعريف كردن جوك، مردم رو بخندونم. مردم مى
خنديدند و مى رفتند. بعد از مدتى دوباره برمى گشتند. بعد از دو
هفته ديدم، ديگه جوكِ جديدى ندارم. پس بايد، يه فكر جديد ديگه پيدا
مى كردم تا بتونم مردم رو بخندونم. تصميم گرفتم خنده رو با يوگا
ادغام كنم. به تدريج شيوه هايى رو پيدا كردم كه خنده رو با تنفس
عميق در يوگا پيوند مى داد.“
شيوه هاى آموزشى يوگاى دكتر مادان كاتاريا، استاد هندى يوگا، كه به
خنده يوگا مشهور است، امروزه در سراسر دنيا شهرت يافته اند. يكى از
اين تمرين هاى خنده يوگا، شيرخنده نام دارد. در اين تمرين فرد
زبانش را تا آنجا كه ممكن است از دهان خارج مى سازد و دست هايش را
چون دست هاى شير در كنار بدن قرار مى هد و سعى مى كند با تمام وجود
بخندد.
خنده يوگا انواع بسيار متفاوتى دارد. خنده در سكوت، خنده ى زنبوري،
خنده ى جهشي، خنده ى صميمي،و خنده ى متبوع و ملايم. خانم يونكر در
اين مورد مى گويد:
“بايد خنده هاى مختلف رو مثل سازهاى يه اركستر سنفونى در نظر
گرفت.بعضى سازها صداشون بمه ، بعضى زير ، بعضى خيلى بلندند و بعضى
بسيار با احساس و ضعيف. به هر حال به اندازه تعداد انسان ها خنده
هاى مختلف وجود داره.”
در آلمان تعداد كسانى كه به باشگاه هاى خنده روى مى آورند، دائما
افزايش مى يابد. آنها در اين باشگاه ها ثبت نام مى كنند و به طور
منظم به تمرين خنده مى پردازند. تا كنون ۶۰ روانشناس متخصص خنده در
اتحاديه روانشناسانِ خنده يوگاى آلمان عضويت دارند. در سمينارها،
افراد مختلفى شركت مى كنند كه در ابتداى امر به تاثير گذارى چنين
شيوه هايى بسيار مشكوكند. گابى شيلينگ، شركت كننده يكى از سمينارها
در مورد تاثيراتى كه جلسات بر او گذارده مى گويد:
“من اصلا انتظار زيادى از اين سمينار نداشتم. فكر مى كردم چيز قابل
توجهى نباشه. ابتدا چند تا تمرين رو شروع كرديم كه ازاون حالت خشكى
در بيايم. بعد بعضى ها شروع كردند به خنديدن و بايد اعتراف كنم كه
من هم دنبالشون رو گرفتم. خيلى جالب بود. وقتى سمينار به انتها
رسيد خيلى آروم شده بودم. با خيال راحت به خونه اومدم و تاثير خوب
اين سمينار تا چند روز اولى به سر كار مى رفتم با من بود.“
علوم مختلف پزشكى ده ها سال است كه در مورد تاثير خنده بر جسم و
روح تحقيق مى كنند. در دهه شصت قرن گذشته، حوزه علمى جديدى به نام
گِلوتولوگي، كه از ريشه يونانى گِلوس ، به معنى خنده است، پا به
عرصه وجود گذاشت. در دهه نود ميلادى دلقك دكترها به بيمارستان ها
راه يافتند تا با خنداندن كودكان بيمار و تقويت اميد بهبودى در
آنها، به شفاى شان بپردازند.
دكتر حسين جعفريان، روانپزشك حاذق ايرانى در مورد تاثير خنده بر
بيماران افسرده مى گويد:
“خنده در درمان بيمارى هاى افسردگى بى نهايت موثره . مريضى كه دچار
بيمارى افسردگيه، فكر مى كنه كه همه ى غم هاى عالم رو داره. اگر به
طريقى بشه مريض رو به خنده واداشت واو شروع كنه به خنديدن و يا
مثلا جوك بگه، فورى قيافه اش باز مى شه و علائم افسردگى كه بى حالى
و رخوت باشه، برطرف مى شن
نخستين واكسن بيماري سارس در جهان توسط
دانشمندان چيني ساخته و بر روي چهار نفر از
دانشجويان مرد و زن مورد آزمايش قرارگرفت .
اين گزارش به نقل از شماري از پزشكان و كارشناسان امور بهداشتي
افزوده است كه واكسن مورد نظر روز يكشنبه بر روي دانشجويان چند
دانشگاه پكن مورد آزمايش قرار گرفته , اما ممكن است اين واكسن تنها
نوعي داروي موقتي تسكين دهنده باشد.
دانشجويان تا دوساعت پس از آزمايش تحت نظارت پزشكان بودند و پس از
آنكه واكنش غيرعادي مشاهده نشد , آزمايشگه را ترك كردند.
پزشكان گفته اند داوطلباني كه واكسن بر روي آنها آزمايش شده است ,
بايد تا 210 روز تحت فرايند كامل نظارت باشند .
اين نخستين بار است كه يك واكسن سارس در جهان بر روي انسان آزمايش
مي شود و شركت « كه شينگ » پكن آن را ساخته است .
سارس نوعي بيماري جديد موسوم به ذات الريه خطرناك ناشناخته » است
كه اوايل سال گذشته ميلادي در مناطق مختلف جهان از جمله چين , هنگ
كنگ و تايوان شايع شد.
دردهاي عضلاني , سرفه هاي خشك , آبريزش بيني , تب بالا و سردرد
شديد از علايم اين بيماري مرگبار است كه سال گذشته ميلادي جان بيش
از 800 نفر را در سراسر جهان گرفت
ايران
مانيا
|
